بهترين دوست كتاب است ..... اهميت تحقيق و پژوهش
اهميت پژوهش
اگر از نظر تاريخي كشور هايي نظير ايران ، يونان ، روم ، چين و مصر به عنوان مهد تمدن هاي باستان شناخته مي شوند به اين خاطر است كه نقش اين كشور ها در مجموعه ي تمدن باستان بسيار چشم گیرتر از نقش ساير جوامع بشري در آن دوران بوده است . دانايان و دانشمندان گذشته ي تاريخ ، پايه گذاران علم و دانش امروزي هستند ولي سطح دانش آن ها نسبت به سطح دانش امروز پايين تر است . از سوي ديگر سرعت پيشرفت هاي علم نيز در حال افزايش است و شايد بتوان گفت كه شتاب علم نيز فزاينده است .
اگر در بيست سال پيش ادعا مي شد كه دانش بشري در هر ده سال يك بار مضاعف مي شود امروزه ادعا مي شود كه در هر پنج سال اين دانش دو برابر مي شود ؛ يعني در هر پنج سال به اندازه ي مجموعه ي علوم و دانشي كه از اول تاريخ بشريت پايه گذاري و ابداع شده است به اين مجموعه اضافه مي شود و اين به معناي آنست كه بخش عمده و اساسي پيشرفت هاي علمي بشر مديون دستاورد هاي شتابناك چند دهه ي اخير جهانيان است .
در چنين جهاني هر كشوري براي آن كه از قافله ي شتابان پيشرفت هاي علمي عقب نماند و براي آن كه بتواند از حقوق خود دفاع نمايد، هيچ راهي جز آن كه سهم مناسبي را در افزايش دانش بشري به عهده بگيرد ندارد و اين مهم جز با پژوهش هاي دقيق و همه جانبه در تمامي عرصه هاي دانش تحقق نخواهد يافت .
ما هر چه در مورد تحقيق و پژوهش سرمايه گذاري و كار كنيم كم است ، زيرا همان گونه كه پيش تر ذكر شد همه ي تعالي و پيشرفت هاي بشر به بركت و در پرتو تحقيق است . مي دانيم كه با تحقيق بوده كه انسان توانسته بر بسياري از مشكلات طبيعي و اجتماعي فايق آيد . نيروي جاذبه و بيماري ها را بشناسد و بر آن ها غلبه كند . مسئله ي حمل و نقل و رفت و آمد را به سهولت برساند تا جايي كه دهكده ي جهاني داشته باشد ؛ يعني فاصله ها برداشته شود و هم اكنون دانشمندان پروژه هايي را در دست تحقيق دارند كه حيرت آور است .
ما بايد براي تسريع در امر پژوهش برنامه ريزي كنيم تا ان شاء الله اين فاصله ها را با شتاب بيشتري طي كنيم به خصوص اين كه فاصله ي ما با كشور هايي كه بودجه هاي كلان براي تحقيقات صــــــــرف مي كنند روز به روز تصاعدي زياد مي شود .
آينده از آن دانايان است و اين دانايان هستند كه در آينده بر جهان فرمان خواهند راند و دانايي در سايه ي پژوهش باليده و پرورده مي شود .
در حال حاضر تأسيس مراكز مطالعاتي و پژوهش سراهاي دانش آموزي در سراسر كشور نشان دهنده ي حركتي بزرگ در جهت رشد و شكوفايي استعداد هاي ويژه و ريشه اي شدن پژوهش در جامعه مي باشد .
آموزش هاي برنامه ريزي شده در زمينه هاي تحقيق ، استفاده از منابع علمي و اينترنتي و جهت دادن درست به دانش آموزان در اين مراكز موجب هدفمند تر شدن اين مكان ها و بهره برداري هرچه بيشتر خواهد شد . (سادات رضوي ، ص 14 )
برگزاري اين همايش و برداشتن اين گام نيز جهت نيل به همين اهداف مي باشد . در اين جا بر خود لازم مي دانم از دست اندركاران و مجريان اين طرح خصوصاً مسئولين پژوهش سرا ي دانش آموزي ابن هيثم كمال تشكر و قدر داني را داشته باشم . حال كه به اختصار با اهميت پژوهش و تحقيق آشنا شديم خوب است بدانيم ؛ تحقيق يا پژوهش چيست ؟ روش ها و مراحل آن چگونه است ؟ و محقق چه ويژگي هايي دارد ؟
تحقيق يا پژوهش چيست ؟
كلمه ي تحقيق مانند كلمه ي «حق» از ريشه ي «ح ق ق » است . اين ريشه به معناي ثابت ، استوار و مطابق با واقع است . بنابراين تحقيق از نظر لغوي به معني : « پيدا كردن حقيقت ، راست گردانيدن ، درست كردن ، بررسي ، رسيدگي و بازجويي كردن ، به كنه يك امر و مطلب رسيدن» (فرهنگ معين ص 1040) و تعمق در علوم جهت كشف حقيقت مي باشد .
در اصطلاح تحقيق به بررسي موضوعي خاص گفته مي شود تا محقق در نتيجه ي جمع آوري مطالب و مقايسه ي و نقد آن ها ، به حقيقت مطلب دست يابد . تعريف هاي گوناگوني براي تحقيق ارائه شده است كه در اين جا به تعدادي از آن ها اشاره مي كنيم :
- تحقيق در اصطلاح علمي آن عبارت است از : « اعمال روش هاي توأم با طرح و انديشه كه براي كشف حقيقت يا واقعيت به كار مي رود ».
- تحقيق مطالعه ي حقيقت است .
- تحقيق مجموعه ي قواعد و مقرراتي است كه به آدمي مي آموزد چگونه بايد حقايق مربوط به يك زمينه راجستجوكند ستوده،غلامرضا،ص۳۵۳
- گفته اند : تجزيه و تحليل دقيق ، منظم و بدون تعصب سند يا پديده اي را تحقيق مي گويند . (سلمان زاده ، سيروس ص 61)
- تحقيق عبارت است از جستجو براي كسب آگاهي هاي جديد و حقيقتي با روش علمي . ( قائمي ، دكتر علي ص 27 )
- تحقيق نوعي حجت منطقي است . ( زرين كوب ، دكتر عبدالحسين ، ص 412 )
- تحقيق مجموع اقداماتي است كه براي كشف قسمتي از مشخصات جهان حقيقي انجام مي گيرد . ( مصدق ، حميد ص 94 )
- تحقيق از نظر روش شناسي عبارت است از كاربرد روش هاي علمي در حل يك مسئله يا پاسخ گويي به يك سؤال .
- كرينجر (1973) تحقيق را بررسي و مطالعه ي منظم ، كنترل شده و آزمايشي قضيه هاي فرضي درباره ي روابط احتمالي بين متغير هاي طبيعي با ديدي انتقادي تعريف كرده است . ( امام داد ، غلامرضا صص145 - 144 )
- به زبان ساده تحقيق شيوه ي نظام مند براي پاسخ گويي به پرسش هاست .( فرهادي ، حسين ص 11 )
- پژوهش يعني اقدام به هر تلاشي كه بتوانيد از طريق آن اطلاعات بيشتري به دست آوريد . (رؤوف ، دكتر علي ص 38 )
در همه ي تعريف هايي كه براي تحقيق ارائه شده است اين اصل مشترك وجود دارد كه تحقيق عبارت است از كوشش و تلاش علمي براي يافتن حقيقت.
محقق مي كوشد پديده هاي موجود را مورد بررسي قرار دهد و مسائل جديد بيابد . آن گاه بين يافته هاي خود روابطي كشف كند و آن ها را به هم مربوط سازد به طوري كه حاصل آن به صورت مجموعه ي واحدي در آيد .
هدف تحقيق كشف حقيقت يا واقعيت در زمينه ي مسئله يا مسائل معين است . محقق مي خواهد امور و پديده ها را بر اساس يك روش علمي بسنجد و دريابد كه آن مسئله درست بوده است يا نه ؟ شك نيست كه در سايه ي دست يابي به چنين هدفي مسائل و وقايع روشن خواهد شد .
ميل به شناخت امور ، كشف اسرار ، پرده برداري از مجهولات و درك حقايق و واقعيت ها ، فطري و غريزي انسان است . كودك از دو يا سه سالگي شديداً كنجكاو مي شود و مي خواهد همه ي چيز هايي را كه در محيط زندگي خود مي يابد ، بشناسد . حتي درصدد است تا از راز هاي پنهاني پرده بردارد اما تحقيق در سن بالاتر امري اكتسابي مي شود و اين كار به نسبت زمينه هاي ذهني و آگاهي هاي افراد براي همگان ميسر است . بالاخره مي توان گفت : تحقيق همان تلاشي است كه انسان براي پي بردن به يك حقيقت و كشف يك مجهول و يا يافتن پاسخ يك سؤال انجام مي دهد و بسته به اين كه آن سؤال با مجهول از چه مقوله اي است بايد روش متناسبي را براي رسيدن به نتيجه انتخاب كرد .
به كسي كه در سايه ي تلاش و فعاليت علمي پرده از حقايق عالم برمي دارد « محقق » يا « پژوهشگر » مي گويند . محقق بايستي از خصوصيات و ويژگي هاي مختلفي برخوردار باشد كه ما در زير به اختصار به بعضي از آن ها اشاره مي كنيم.
ويژگي هاي محقق
1 - شناخت : انسان براي اين كه بتواند بر خود و دنياي خارج از خود به صورت منصفانه و از سر عقل بنگرد ، چاره اي ندارد جز اين كه از تمام تجربه هاي مطلوب و عملي گذشتگان و معاصران در حد امكان استفاده كند . پس محقق بايد در موضوع تحقيق به اندازه اي كافي آگاهي و مطالعه داشته باشد و در آن زمينه صاحب نظر باشد . در واقع شناخت بايستي به محقق كمك كند تا در تحقيق خود به چيزي دست يابد كه ديگران دست نيافته اند . از اين مقوله مي توان به نو آوري در تحقيق تعبير كرد . نو آوري در تحقيق يعني ؛ اثر جديد لزوماً بايد كامل تر و قانع كننده تر و براي حل مشكلات مفيد تر باشد .
محقق بايد با روش هاي علمي تحقيق آشنا باشد و منابع و متون و مقالات مربوط به كار خود را نيك بشناسد . به عبارت ديگر كتاب شناسي ماهر باشد . به تمام منابعي كه ممكن است مربوط به موضوع تحقيقش باشد مراجعه كند . به هنگام تدوين مطالب بداند كه چه مطالبي را بايد بنويسد و چه مطالبي را نبايد بنويسد .
در اين جا بر خود لازم مي دانم در مورد كتاب و كتابخواني بيشتر توضيح دهم . راستي چرا كتاب و كتابخوان در جامعهي ما غريب هستند و از ميان انبوهي از جمعيت فقط تعدادي انگشت شمار به مطالعه مي پردازند ؟ آيا تاكنون به اين فكر كردهايد كه بيشتر از هفده ميليون سال لازم است تا يك شخص بتواند همه ي كتاب هاي روي زمين را بخواند ؟ آن هم اگر روزي پنج ساعت و ساعتي پانصد صفحه خوانده شود ؟ آيا مي دانيد ميزان مطالعه ي ايراني كمتر از ده دقيقه و به روايتي چهار دقيقه است ، در حالي كه در فرانسه 47 كتاب خوانده مي شود ؟
اگر از شما بپرسم كه بهترين دوست چيست يا كيست ؟ همه ي شما بالاتفاق خواهيد گفت : كتاب و با خود زمزمه خواهيد كرد : « من يار مهربانم / دانا و خوش بيانم / گويم سخن فراوان / با آن كه بي زبانم ... » .
من نيز به سخن استاد بديع الزمان فروزانفر اعتقاد راسخ دارم آن جا كه مي گويد :
هر كس كه در اين جهان بٌد از روز نخست آسايش خويش جست و اين بود درست
عـــــــــــــــاقل داند كه گنج آسايش را در كنج كتابخـــــــــانه مي بايد جست
( از هر چمن گلي ، ص257 )
يا شعر آيينه ي روزگار همان استاد :
اگر بازجويي خطا از صواب نيابي يكي هم نشين چون كتاب ...
نخواهد ز گيتي مگر كام تو نه هــــرگز به زشتي برد نام تو
زكار جهانت دهد آگــــهي بيامــــــوزدت راه و رسم بهي ...
كتاب است آيينه ي روزگار كه بيني در آن راز ها بي شمار ... ( سر دلبران ،ص 223 )
و يا رباعي زير از خاتم الشعرا جامي :
بهتر ز كتاب در جهان ياري نيست در غمكده ي زمانه غمخواري نيست
هر لحظه ازو به گوشه ي تنهايي صد راحت هست و هرگز آزاري نيست
( ره آورد حكمت، ص 38 )
اما بايد دانست كه بعضي كتاب ها ارزش گشودن و نظر كردن ندارد ، وقت خود را درباره ي آن ها به هيچ وجه نبايد تلف كرد . بعضي كتاب ها را فقط بايد چشيد ، بعضي ديگر را بايد جويد ، ولي يك نوع كتاب ها هستند كه بايد فرو برد ، پس از مضغ ، بلع كرد و هضم نمود تا معاني آن تا آخر عمر كالنقش في الحجر در صحيفه ي دل ثابت و برقرار بماند .
( همان ، ص39 )
2- داشتن صبر و شكيبايي : به دليل نبود امكانات كافي و مشكلات زندگي و كمبود وقت ، گاهي محقق احساس يأس و نااميدي مي كند . در چنين شرايطي پژوهشگر بايد از پيش بداند و به او آموخته باشند كه حقيقت جويي و كمك به مردم كاري دقيق است . به خاطر آوردن اسوه هاي تحقيق و زندگي آن ها - كه همه ي عمر خود را در حال تحصيل ، تحقيق و تأليف اند و در زمان ما و اعصار گذشته كم نبوده و نيستند – مي تواند تسكين دهنده و راه گشاي محقق باشد . علاوه بر اين احساس وظيفه ي ديني و اجتماعي مي تواند انگيزه هاي نيرومندي باشد براي پيشبرد كار تحقيق و در نتيجه ارائه ي خدمات فرهنگي بيشتر .
3- رعايت امانت و صداقت : محققي كه به اصول اخلاقي پاي بند است و براي كار خود و ديگران ارزش و احترام قائل است ، بايد امانت داري و درست كاري را در حد افراط رعايت كند . هر نكته يا جمله و مفهومي را كه از جايي اخذ مي كند بدون استثنا بايد منبع و مأخذ آن را با ذكر نام مؤلف و مترجم ، صفحه و جلد ، ناشر و سال انتشار آن ياد آوري كند . در غير اين صورت به انتحال و سرقت ادبي متهم خواهد شد .
4- نظم و دقت : محقق از ابتدا تا پايان كار بايد از يك نظام منسجم و از پيش تعيين شده اي پيروي كند . رعايت نظم در كار تحقيق حكايت از دقت و باريك انديشي او دارد . مراجعه به آثاري چون فرهنگ فارسي مرحوم دكتر معين و يا دايرهالمعارف فارسي به سرپرستي غلامحسين مصاحب و ... مي تواند الگوي مناسبي از نظر نظم را ارائه دهند .
5 – دوري از تعصب : محقق بايد از تعصبات بي جا و نادرست كه با اصول اوليه ي تحقيق مغايرت دارد ، به دور باشد و به طرف واقعيت و آن چه به روشن شدن يك حقيقت خواهد انجاميد ، گرايش داشته باشد . به عبارت ديگر محقق بايد آزادانديش و كاملاً بي غرض و بي طرف باشد و نظر شخصي حزب يا گروهي را در كار خود اعمال نكند بلكه حقيقتي را كه يافته است به دور از تعصب آن چنان كه هست بيان كند .
عبدالغفور سليمي ( دبير ادبيات فارسي )
منابع و مآخذ
1. امام داد ، غلامرضا ، مقدمات روش هاي مطالعه و پژوهش ، مشهد ، ضريح آفتاب ، 1382
2. دبير سياقي ، دكتر سيد محمد ،ره آورد حكمت ، بخش نخست ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ، 1379
3. دهباشي ، علي ، ياد يار مهربان ، ( سيري در زندگي و سروده هاي رودكي ) تهران ، صداي معاصر چاپ دوم 1387
4. ذاكري ، داود ، از هر چمن گلي ، تهران چاپ دوم ، 1374
5. ذوالفقاري ، دكتر حسن ، سر دلبران (معرفي چهره هاي ادب معاصر ) تهران ، مازيار ، چاپ اول 1386
6. رونق ، محمد علي ، كتاب شناسي روش تحقيق ، نشر دانش ، ج 5 ش 3 ، تهران ، 1364
7. رؤوف ، دكتر علي ، پژوهش در كلاس درس و مدرسه ، تهران ، مدرسه ،چاپ دوم 1386
8. سادات رضوي ، مليحه ، هفت گام اصلي در تحقيق علمي ، انتشارات سخن گستر ، مشهد ، چاپ اول، 1384
9. ستوده ، دكتر غلامرضا ، مرجع شناسي و روش تحقيق در ادبيات فارسي ، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها (سمت)تهران ، چاپ سوم، 1373
10. سرمد ، دكتر زهره و ديگران ، روش هاي تحقيق در علوم رفتاري ، مؤسسه ي انتشارات نگاه ، چاپ سيزدهم، زمستان 1385
11. سلمان زاده ، سيروس ، راهنماي مطالعات علمي ، دانشگاه جندي شاپور اهواز ، 1350
12. سيلتر و ديگران ، روش هاي تحقيق در علوم اجتماعي ، ترجمه : مهندسي ، دكتر خسرو ، دانشگاه تهران ، 1344
13. فرهادي ، حسين ، اصول و روش تحقيق در زبان شناسي كاربردي ، تهران ، رهنما ، چاپ اول، 1381
14. قائمي ، علي ، روش تحقيق در يك مكتب ، انتشارات دار التبليغ اسلامي ، قم ، 1397 ه ق
15. مصدق ، حميد ، مقدمه اي بر روش تحقيق ، انتشارات مدرسه عالي مديريت كرمان (بي تا )
16. معين ، دكتر محمد ، فرهنگ فارسي ، انتشارات امير كبير ، تهران 1371
17. نصري ، عبدالله ، كارنامه ي دكتر معين ، انتشارات امير كبير تهران چاپ دوم 1375
برگرفته از وبلاگ گروه زبان و ادبيات فارسي خواف
http://farsikhaf.blogfa.com/
كتابخانه حوزه علميه احناف خواف با بيش از چهارده هزار جلد كتاب